دیر آمدم اما با دست پر آمدم. مطلب امروز احتمالا برای همه شما جذاب خواهد بود

—————————————————

همه ی ما تصوری از شیطان داریم که با شاید در جزییات با تصور افراد دیگر متفاوت باشد اما در کلیات یکسان است. مثلا رنگ آتش، شاخ ها، دندان هایی تیز و دم و پاهایی سم دار. و یا به رنگ سیاه و تیره…چیزی شبیه به دیو سیاه.

اما بررسی نقاشی های هنری به ما نشان می دهد که تبدیل شیطان به همچنین چهره ای حاصل تلاش های جهت داری از سمت مذهبیون و یا هنرمندان بوده است. در این یادداشت با هم به بررسی تابلوهای مختلف در هنر » غرب» می پردازیم تا ببینیم این سیر تغییر چهره شیطان چگونه بوده است. بدیهی است که این موضوع می تواند با برداشت های شرقی متفاوت باشداما کاملا متفاوت نیست.

برای شروع به آخرین پایتخت امپراطوری روم در ایتالیا می رویم.  قرن ششم میلادی برای دین مسیحیت دوران حساسی بود. در  بازیلیکا( کلیسای مستطیل شکل) ی روانا Ravenna تصاویر زیادی از جنس موزاییک می توانید ببینید که هنرمند بیشتر این تصاویر ناشناس است. این موزائیک ها جزو اولین تصاویر مذهبی مسیحیت به حساب می آیند. یکی از این تصاویر به شکل زیر است:

Unknown Artist. Christ the Good Shepherd. Basilica di Sant’Apollinare Nuovo. Ravenna ITALY. 6th century » 01 Unknown Artist. Christ the Good Shepherd. Basilica di Sant’Apollinare Nuovo. Ravenna (Italy). 6th century

تصویر بالا از این وبسایت گرفته شده است. تصویر متعلق به روز نهایی می باشد که در آن عیسی برای قضاوت مردمان می آید. عیسی در تصویر در وسط ایستاده است و مشخص است. فرشته ی خوبی در سمت راست عیسی است و شیطان یا فرشته ی بدی در سمت چپ عیسی است… شیطان بر خلاف تصور ما رنگ آبی دارد! احتمالا سوال این است که چه دلیلی برای شیطان بودن اسن نگاره وجود دارد؟. پاسخ این است که طبق انجیل متی در روز رستاخیز هنگامی که مردمان خوب و بد از هم جدا می شوند هر کدام در سمت فرشته خود می ایستند. گوسفندان که نماد مردمان خوب اند در سمت راست عیسی و در مقابل فرشته ی قرمز رنگ و مردمان بد یا همان «بزها» در سمت چپ عیسی و در مقابل فرشته ی آبی رنگ یا همان شیطان ایستاده اند. امروزه در ذهن مردمان رنگ قرمز رنگ جهنم است در حالی که در قرن ششم  رنگ آبی رنگ خطر محسوب می شده است. این به دلیل این است که آبی با تاریکی ها نسبت مستقیم دارد. نکته دیگر این است که شیطان همانند یک فرشته زیبا تصویر شده است و نه مثل یک دیو شاخدار و دم دار.

حالا به اواخر قرن هفتم در بازیلیکای santa maria assunta می رویم. جایی که تصویر جدیدتری از شیطان وجود دارد.

Last Judgment Torcello Tweede

تصویر بالا که بخش کوچکی از یک فرسک بسیار بزرگ است. در مرکز فرسک بزرگ عیسی در یک هاله  بیضوی شکل قرار گرفته و از زیر این هاله رودی از آتش جریان دارد و به جهنم که تصویر آن را در بالا می بینیم سرازیر است. ماموران جهنم در واقع شبیه دیو ها نیستند. آنها فرشته  هایی زیبا هستند وفردی که در آغوش شیطان نشسته احتمالا باید یهودا باشد. در این تصویر هم شیطان هر چند مانند مردی ریش دار و کریه ظاهر شده است اما کماکان هنوز شاخ و دم ندارد و رنگش آبی رنگ است. با این حال مشخص است که شیطان را خشن تر و انتقام جویانه تر از قبل به تصویر کشیده اند تا دشمنان سیاسی مسیحیت که پادشاهان  شرقی هم در میان آنها دیده میشوند عبرت بگیرند. » دلایل سیاسی»

تصویر بالا جزئی از تصویر زیر است

و حالا به میانه قرن 12 میلادی می رویم. جایی که قرون وسطی سیاه ترین دوره خود را می گذراند.

winchester psalter اسم نقاشی بالاست.

تصویر بالا روایت گر روز حساب است که در آن فرشته ای درب جهنم را قفل می کند و گناهکاران در داخل جهنم با ماری غول آسا و شیاطینی که اینبار بعضی از آنها شاخ و دم دارند و بعضی نه ، دست و پنجه نرم می کنند. این تصویر از شیطان به مراتب وحشیانه تر و خشن تر از تصاویر قدیمی تر است و البته یک نکته جدید دارد و آن اینکه در اینجا شیطان وظیفه جدیدی هم پیدا کرده است که می بایستی » از طرف خدا» به» شکنجه» گناهکاران بپردازد. چیزی که در قرون وسطی به صورت رسمی درآمده بود.  اما نکته ی این تصویر به همینجا ختم نمیشود. چهره های به کار رفته در این تصویر همگی از دشمنان سیاسی کلیسا می باشند.

بخش اول را در همینجا به پایان می بریم. در بخش بعدی ریشه های این تغییر بررسی خواهد شد.